Liceum Klasa I 45 minut PP: V.1 + V.2 | s. 347

Lekcja 26: Prawo autorskie i ochrona wlasnosci intelektualnej

Prawo autorskie w Polsce, licencje Creative Commons, licencje oprogramowania, plagiat

📋 Podstawa programowa: V.1+V.2
Creative Commonslicencjaprawo autorskieprogramowanie
00:00
Wprowadzenie
5 min
00:05
Teoria
15 min
00:20
Cwiczenia
15 min
00:35
Podsumowanie
10 min
📚

Teoria

▼

Czym jest prawo autorskie?

Prawo autorskie to dziedzina prawa chroniacza tworcow i ich dziela. W Polsce reguluje je Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Kluczowa zasada: Prawo autorskie powstaje automatycznie w momencie stworzenia dziela. Nie trzeba go nigdzie rejestrowac - kazdy tekst, zdjecie, program, utwor muzyczny jest chroniony od momentu powstania!

Co jest chronione prawem autorskim?

Utwor (w rozumieniu prawa autorskiego) to kazdy przejaw tworczosc o indywidualnym charakterze:

  • Teksty - ksiazki, artykuly, wypracowania, posty na blogu
  • Grafika - zdjecia, rysunki, projekty graficzne, memy (tak!)
  • Muzyka - utwory, piosenki, nagrania
  • Filmy i wideo - filmy, klipy, vlogi
  • Oprogramowanie - kod zrodlowy programow komputerowych
  • Bazy danych - jesli maja tworczy charakter doboru lub ukladu

Prawa autorskie - dwa filary

Prawa osobiste (niezbywalne)

  • Prawo do autorstwa - nikt nie moze przypisac sobie Twojego dziela
  • Prawo do integralnosci - nikt nie moze zmieniac Twojego dziela bez zgody
  • Prawo do pierwszej publikacji - Ty decydujesz, kiedy i jak opublikowac dzielo
  • Sa niezbywalne - nie mozna ich sprzedac ani oddac

Prawa majatkowe (zbywalne)

  • Prawo do kopiowania - decydujesz, kto moze kopiowac Twoje dzielo
  • Prawo do rozpowszechniania - decydujesz o dystrybucji
  • Prawo do czerpania korzysci - mozesz zarabiac na swoim dziele
  • Wygasaja 70 lat po smierci autora (potem dzielo przechodzi do domeny publicznej)
  • Mozna je sprzedac, oddac, licencjonowac

Dozwolony uzytek

Prawo autorskie dopuszcza pewne wyjatki - dozwolony uzytek:

  • Uzytek osobisty - mozesz kopiowac dla siebie i najblizszych (np. sciagac muzke do sluchania)
  • Cytowanie - mozesz cytowac fragmenty ze wskazaniem zrodla i autora
  • Cele edukacyjne - nauczyciel moze uzywac fragmentow na lekcji
  • Parodia/pastisz - mozesz tworzyc parodie znanych dziel

Licencje Creative Commons (CC)

Creative Commons to system licencji umozliwiajacy tworcam swiadome udostepnianie swoich dziel na okreslonych warunkach.

Elementy licencji CC:

  • BY (Attribution) - musisz podac autora
  • SA (ShareAlike) - dzielo pochodne musi miec te sama licencje
  • NC (NonCommercial) - nie mozna uzywac komercyjnie
  • ND (NoDerivatives) - nie mozna tworzyc dziel pochodnych

Popularne kombinacje:

  • CC BY - najbardziej otwarta, wymaga tylko podania autora
  • CC BY-SA - jak Wikipedia, podaj autora + ta sama licencja
  • CC BY-NC - podaj autora, nie uzywaj komercyjnie
  • CC BY-NC-SA - podaj autora, nie komercyjnie, ta sama licencja
  • CC BY-NC-ND - najbardziej restrykcyjna CC, podaj autora, nie komercyjnie, bez zmian
  • CC0 - domena publiczna, zadnych ograniczen

Licencje oprogramowania

  • Freeware - darmowe do uzytku, kod zrodlowy zamkniety (np. Adobe Reader)
  • Shareware - darmowe przez ograniczony czas / z ograniczonymi funkcjami (np. WinRAR)
  • Open Source / GPL - kod zrodlowy otwarty, mozna modyfikowac i dystrybuowac (np. Linux, Python, GIMP)
  • MIT License - bardzo liberalna licencja open source
  • Oprogramowanie komercyjne - platne, licencja na uzytkowanie (np. Microsoft Office, Adobe Photoshop)
  • SaaS - oprogramowanie jako usluga, subskrypcja (np. Office 365, Spotify Premium)
Plagiat to przywlaszczenie cudzego dziela (lub jego fragmentu) i przedstawienie go jako wlasne. Jest niezgodny z prawem i nieetyczny. Zawsze podawaj zrodla i autorow!
✏️

Zadania

▼
Latwe

Zadanie 1: Rozpoznaj typ licencji

Okresl, jaka licencja dotyczy kazdego z ponizszych programow/dziel. Uzasadnij swoja odpowiedz:

  1. System operacyjny Ubuntu
  2. Gra komputerowa FIFA (EA Sports)
  3. Zdjecie ze strony Unsplash
  4. Artykul na Wikipedii
  5. Program WinRAR (40-dniowy trial)
  6. Jezyk programowania Python
Pokaz rozwiazanie 
1. Ubuntu - GPL (GNU General Public License)
   Open source, darmowy, kod zrodlowy otwarty.
   Mozna modyfikowac i dystrybuowac.

2. FIFA (EA Sports) - Licencja komercyjna
   Platna, wylacznie do uzytku osobistego.
   Zabrania kopiowania i dystrybucji.

3. Zdjecie z Unsplash - Licencja Unsplash (podobna do CC0)
   Darmowe do uzytku komercyjnego i osobistego.
   Nie wymaga podawania autora (ale mile widziane).

4. Artykul na Wikipedii - CC BY-SA 3.0
   Mozna kopiowac, modyfikowac, uzywac komercyjnie.
   Warunek: podac autora + ta sama licencja.

5. WinRAR - Shareware
   Darmowy przez okres probny (40 dni).
   Potem wymaga zakupu licencji.

6. Python - PSF License (open source)
   Darmowy, otwarty kod zrodlowy.
   Mozna uzywac komercyjnie i modyfikowac.
Srednie

Zadanie 2: Poprawne cytowanie

Ponizej znajduja sie przykladowe fragmenty pracy ucznia. Okresl, ktore sa plagiatem, a ktore poprawnym cytowaniem. Popraw te bledne:

  1. "Algorytm to skonczony ciag jasno zdefiniowanych czynnosci koniecznych do wykonania pewnego rodzaju zadan." (bez podania zrodla)
  2. Jak pisze Jan Kowalski: "Python jest najlepszym jezykiem dla poczatkujacych" (Kowalski, 2023, s. 45).
  3. Skopiowany akapit z Wikipedii bez cudzuslowu i bez zrodla.
Pokaz rozwiazanie 
1. PLAGIAT - brak podania zrodla cytatu.
   Poprawnie: "Algorytm to skonczony ciag jasno
   zdefiniowanych czynnosci koniecznych do wykonania
   pewnego rodzaju zadan" (Wikipedia, "Algorytm",
   dostep: 15.02.2026).

2. POPRAWNE CYTOWANIE - podany autor, rok, strona,
   uzyto cudzuslowu. Wszystkie elementy cytatu sa
   prawidlowe.

3. PLAGIAT - skopiowany tekst bez oznaczenia cytatu
   i bez podania zrodla. To podwojne naruszenie.
   Poprawnie: Nalezy umiescic tekst w cudzuslowie
   i dodac przypis: (Wikipedia, "Tytul artykulu",
   dostep: data). Alternatywnie: przeformulowac
   wlasnymi slowami i podac zrodlo (parafraza).
Srednie

Zadanie 3: Dobierz licencje CC

Dla kazdej sytuacji dobierz najbardziej odpowiednia licencje Creative Commons:

  1. Fotograf chce, zeby jego zdjecia byly wolno uzywane, ale zawsze z podaniem jego nazwiska.
  2. Nauczyciel chce udostepnic materialy edukacyjne, ale nie chce, aby ktos na nich zarabial.
  3. Muzyk chce udostepnic swoj utwor, ale nie chce, zeby ktos go modyfikowal.
  4. Programista chce, zeby jego kod byl calkowicie wolny, bez zadnych ograniczen.
Pokaz rozwiazanie 
1. Fotograf - zdjecia z podaniem nazwiska:
   -> CC BY (Attribution)
   Kazdy moze uzywac, kopiowac, modyfikowac,
   ale musi podac autora zdjecia.

2. Nauczyciel - materialy bez komercji:
   -> CC BY-NC-SA (Attribution-NonCommercial-ShareAlike)
   Mozna uzywac i modyfikowac na potrzeby edukacji,
   trzeba podac autora, nie wolno zarabiac,
   nowe materialy musza miec te sama licencje.

3. Muzyk - bez modyfikacji:
   -> CC BY-ND (Attribution-NoDerivatives)
   Mozna sluchac, udostepniac, nawet komercyjnie,
   ale nie wolno tworzyc remixow ani przerobek.

4. Programista - brak ograniczen:
   -> CC0 (Public Domain)
   Calkowite zrzeczenie sie praw autorskich.
   Kod staje sie domena publiczna - kazdy moze
   robic z nim cokolwiek.
Trudne

Zadanie 4: Analiza prawna - studium przypadku

Przeanalizuj ponizsze przypadki i okresl, czy doszlo do naruszenia prawa autorskiego. Uzasadnij prawnie:

  1. Uczen sciagnal z internetu zdjecie i uzyj je jako tlo prezentacji szkolnej.
  2. Youtuber uzywa 30 sekund piosenki jako podklad do swojego filmu (zarabia na reklamach).
  3. Programista skopiowil fragment kodu z repozytorium na GitHubie z licencja MIT do swojego komercyjnego projektu.
  4. Ktos stworzyl mema uzywajac kadru z filmu fabularnego.
Pokaz rozwiazanie 
1. Zdjecie w prezentacji szkolnej:
   RACZEJ LEGALNE - dozwolony uzytek edukacyjny.
   Art. 27 ustawy o prawie autorskim pozwala
   na wykorzystanie w celach dydaktycznych.
   Jednak nalezy podac zrodlo i autora.

2. 30 sekund piosenki na YouTube (komercyjny):
   NARUSZENIE - uzycie komercyjne (zarabianie na
   reklamach) bez licencji. Dlugosc fragmentu nie ma
   znaczenia - liczy sie charakter uzycia. YouTube
   moze nalozyc roszczenie ContentID.
   Rozwiazanie: kupic licencje lub uzyc muzyki royalty-free.

3. Kod z MIT na GitHubie do projektu komercyjnego:
   LEGALNE - licencja MIT wyraznie pozwala na
   uzytek komercyjny, modyfikacje i dystrybucje.
   Warunek: zachowac informacje o licencji
   i prawach autorskich w kodzie.

4. Mem z kadrem z filmu:
   SZARA STREFA - teoretycznie naruszenie praw
   autorskich (uzycie kadru bez zgody). W praktyce
   wiekszose studiow to toleruje. W USA mogloby byc
   objete "fair use" (komentarz/parodia). W Polsce
   mozna powolac sie na parodie (art. 291).
🎥

Materialy wideo

▼
Czym są licencje Creative Commons?
Centrum Cyfrowe
Prawo autorskie odc. 4: Creative Commons. Poradnik GAP
Strefa GAP
🎧

Podcasty

▼
✔️

Quiz - sprawdz sie!

▼
📜

Podstawa programowa

▼
← Lekcja 25: Netykieta i ochrona danych Lekcja 27: Bezpieczenstwo w sieci →