Lekcja 25 - Netykieta i ochrona danych

📚

Teoria

▼

Czym jest netykieta?

Netykieta (z ang. netiquette = network + etiquette) to zbior zasad dobrego zachowania w Internecie. Podobnie jak w zyciu codziennym obowiazuja nas normy spoleczne, tak w swiecie cyfrowym powinismy przestrzegac okreslonych reguld.

                    Zlota zasada netykiety: "Zachowuj sie w Internecie tak, jak chcialbys, zeby inni zachowywali sie wobec Ciebie." Pamietaj - za kazdym ekranem jest prawdziwy czlowiek.
                

10 podstawowych zasad netykiety

Szanuj innych - nie kladz, nie obrazaj, nie dyskryminuj. Trolling i hejt sa niedopuszczalne.
Pisz poprawnie - dbaj o ortografie i interpunkcje. PISANIE CAPS LOCKIEM = krzyczenie.
Nie spamuj - nie wysylaj niechcianych wiadomosci, reklam ani lancuszkow.
Szanuj prywatnosc - nie udostepniaj cudzych danych, zdjec ani informacji bez zgody.
Weryfikuj informacje - nie rozpowszechniaj fake newsow. Sprawdzaj zrodla przed udostepnieniem.
Odpowiadaj w rozsadnym czasie - nie ignoruj wiadomosci, ale tez nie wymagaj natychmiastowej odpowiedzi.
Uzywaj odpowiedniego tonu - dopasuj styl komunikacji do kontekstu (inny na forum, inny w e-mailu do nauczyciela).
Nie kradnij tresci - cytuj zrodla, nie przypisuj sobie cudzych prac.
Bacz na emocje - nie pisz pod wplywem emocji. Odczekaj, zanim wylesz gniewna wiadomosc.
Zglos przemoc - jesli widzisz cyberprzemoc, reaguj - zglos administratorowi lub zaufanej osobie.

Ochrona danych osobowych - RODO

RODO (Rozporzadzenie o Ochronie Danych Osobowych, ang. GDPR - General Data Protection Regulation) to rozporzadzenie Unii Europejskiej obowiazujace od 25 maja 2018 roku. Chroni prywatnosc obywateli UE.

Czym sa dane osobowe?

Dane osobowe to wszelkie informacje pozwalajace zidentyfikowac konkretna osobe:

Dane identyfikacyjne - imie, nazwisko, PESEL, numer dowodu
Dane kontaktowe - adres, numer telefonu, e-mail
Dane cyfrowe - adres IP, pliki cookie, identyfikatory online
Dane biometryczne - odcisk palca, rozpoznawanie twarzy
Dane wrazliwe - stan zdrowia, przekonania religijne, orientacja seksualna

Kluczowe prawa wynikajace z RODO

Prawo do informacji - musisz wiedziec, kto i po co zbiera Twoje dane
Prawo dostepu - mozesz zapytac firme, jakie dane o Tobie posiada
Prawo do sprostowania - mozesz zadac poprawienia blednych danych
Prawo do bycia zapomnianym - mozesz zadac usuniecia swoich danych
Prawo do przenoszenia danych - mozesz zabrac swoje dane do innej firmy
Prawo do sprzeciwu - mozesz sprzeciwic sie przetwarzaniu danych w celach marketingowych

Bezpieczenstwo w mediach spolecznych

Media spoleczne (Facebook, Instagram, TikTok, Snapchat, X/Twitter) sa czecia naszego zycia, ale wymagaja ostroznosci:

Zagrozenia w mediach spolecznych

Cyberprzemoc (cyberbullying) - nrekanie, wysmiewanie, szantaz przez internet
Catfishing - podszywanie sie pod inna osobe
Sexting - wysylanie intymnych tresci, ktore moga byc rozpowszechnione
Slad cyfrowy - wszystko co publikujesz zostaje w internecie na zawsze
Social engineering - manipulacja psychologiczna w celu wyludzenia informacji

Jak sie chronic?

Ustaw profil jako prywatny - ogranicz widocznosc swoich postow
Nie udostepniaj lokalizacji w czasie rzeczywistym
Nie akceptuj zaproszen od nieznajomych
Zastanow sie dwa razy zanim cos opublikujesz - czy chcialbys, zeby zobaczyl to Twoj przyszly pracodawca?
Regularnie sprawdzaj ustawienia prywatnosci - platformy czesto je zmieniaja

                    Zasada babci: Zanim cos opublikujesz w internecie, zastanow sie - czy chcialbys, zeby Twoja babcia to przeczytala? Jesli nie - nie publikuj.
                

✏️

Zadania

▼

Latwe

Zadanie 1: Analiza scenariuszy netykiety

Przeczytaj ponizsze scenariusze i okresl, ktore zasady netykiety zostaly zlamane. Zaproponuj poprawne zachowanie:

Kasia opublikowala na Instagramie zdjecie kolezanki z imprezy bez jej wiedzy i zgody.
Marek pisze na forum gier: "KAZDY KTO GRA W TE GRE JEST IDOTA!!!"
Anna otrzymala e-maila z "loteria" obiecujaca milion zlotych i przeslala go 50 znajomym.
Piotr skopiwal referat kolegi z internetu i podpisal swoim nazwiskiem.

Pokaz rozwiazanie

1. Kasia - zlamane zasady:
   - Szanuj prywatnosc (zasada 4)
   - Naruszenie RODO (publikacja wizerunku bez zgody)
   Poprawnie: Zapytac kolezanke o zgode przed publikacja

2. Marek - zlamane zasady:
   - Szanuj innych (zasada 1) - obraza
   - Pisz poprawnie (zasada 2) - CAPS LOCK = krzyk
   Poprawnie: "Moim zdaniem ta gra ma wady, np..."

3. Anna - zlamane zasady:
   - Nie spamuj (zasada 3) - lancuszek
   - Weryfikuj informacje (zasada 5) - fake/scam
   Poprawnie: Sprawdzic zrodlo, nie przesylac dalej

4. Piotr - zlamane zasady:
   - Nie kradnij tresci (zasada 8) - plagiat
   Poprawnie: Napisac wlasny referat, cytowac zrodla

Srednie

Zadanie 2: Audyt prywatnosci

Przeprowadz audyt prywatnosci swoich kont w mediach spolecznych. Dla kazdego konta (np. Instagram, TikTok, Facebook) sprawdz i zapisz:

Czy profil jest publiczny czy prywatny?
Kto moze widziec Twoje posty?
Czy udostepniasz lokalizacje?
Jakie aplikacje maja dostep do Twojego konta?
Czy masz wlaczona weryfikacje dwuetapowa?

Pokaz przykladowe rozwiazanie

AUDYT PRYWATNOSCI - Instagram:

1. Profil: PRYWATNY - tylko zatwierdzeni obserwujacy
   [OK] - zmieniono na prywatny

2. Widocznosc postow: Tylko obserwujacy
   [OK] - ograniczony dostep

3. Lokalizacja: WYLACZONA w postach
   [OK] - nie udostepniam lokalizacji

4. Aplikacje zewnetrzne:
   - Spotify - [OK, potrzebne]
   - Stara aplikacja do kolazy - [USUNAC]
   Akcja: Odlaczono nieuzywane aplikacje

5. Weryfikacja dwuetapowa: WLACZONA (SMS)
   [POPRAWIC] - zmienic na aplikacje uwierzytelniajaca

PODSUMOWANIE: 3/5 OK, 2 do poprawy

Srednie

Zadanie 3: Prawa RODO w praktyce

Dla kazdej sytuacji okresl, ktore prawo RODO moze wykonac dana osoba:

Firma wysyla Ci reklamy e-mailem, choc nie wyraziles na to zgody.
Sklep internetowy ma bledny adres dostawy przy Twoim koncie.
Chcesz wiedziec, jakie dane zbiera o Tobie portal spolecznosciowy.
Zamykasz konto w serwisie i chcesz, aby usunieto wszystkie Twoje dane.

Pokaz rozwiazanie

1. Niechciane reklamy e-mailem:
   -> Prawo do sprzeciwu (art. 21 RODO)
   Mozesz zadac zaprzestania wysylania reklam.
   Mozesz tez zlozyc skarge do UODO.

2. Bledny adres w sklepie:
   -> Prawo do sprostowania (art. 16 RODO)
   Mozesz zadac poprawienia blednych danych.

3. Jakie dane zbiera portal:
   -> Prawo dostepu (art. 15 RODO)
   Portal ma 30 dni na udzielenie odpowiedzi.
   Mozesz tez pobrac swoje dane (prawo do przenoszenia).

4. Usuniecie danych po zamknieciu konta:
   -> Prawo do bycia zapomnianym (art. 17 RODO)
   Serwis musi usunac Twoje dane, chyba ze
   prawo naklada obowiazek ich przechowywania.

Trudne

Zadanie 4: Plakat netykiety

Zaprojektuj plakat/infografike "10 zasad netykiety dla licealisty". Plakat powinien zawierac: tytul, 10 zasad z krotkimi opisami, graficzne ikony/symbole, kolorystke przyciagajaca uwage. Mozesz uzyc narzedzia Canva, Google Slides lub narysowac recznie.

Pokaz wskazowki

WSKAZOWKI DO PROJEKTU PLAKATU:

Tytul: "Netykieta - 10 zasad kulturalnego internetu"

Uklad: Pionowy (A3 lub A2)
Kolorystyka: Niebiesko-biala (zaufanie) lub zielono-biala

Elementy:
1. [ikona serca] Szanuj innych
2. [ikona klawiatury] Pisz poprawnie
3. [ikona kosza] Nie spamuj
4. [ikona zamka] Chron prywatnosc
5. [ikona lupy] Weryfikuj informacje
6. [ikona zegara] Odpowiadaj na czas
7. [ikona osoby] Dopasuj ton
8. [ikona copyright] Nie kopiuj
9. [ikona termometru] Kontroluj emocje
10. [ikona tarczy] Zglaszaj przemoc

Na dole: Adres strony UODO, numer telefonu zaufania

Narzedzia: canva.com (darmowe szablony)

🎥

Materialy wideo

▼

Szkolenie ochrona danych osobowych - RODO Podstawy

Jeton.pl

RODO w praktyce, czyli jak zrozumieć RODO w 15 minut | #Poradnik

Czas na RODO

🎧

Podcasty

▼

✔️

Quiz - sprawdz sie!

▼

📜

Podstawa programowa

▼

Lekcja 25: Netykieta i ochrona danych osobowych w Internecie